Μετεωρολογία

Φονικά κύματα

Έρχεται σαν αόρατο τσουνάμι

Γεννιέται κάπου στα βάθη του ωκεανού σαν μια αθώα, μικρή διαταραχή. Αρχίζει να ταξιδεύει ακτινικά απ’ τον τόπο που γεννήθηκε προς κάθε κατεύθυνση σχεδόν με την ταχύτητα του ήχου σαν λίαρ τζέτ. Καθώς ταξιδεύει μεγαλώνει αφύσικα. Το τέρας γεννήθηκε και γιγαντώνεται βαθμιαία. Η απειλή είναι εμφανής και ο όλεθρος βέβαιος για τις ακτές που θα το φιλοξενήσουν, προσπαθώντας να τo φρενάρουν. Μετά από λίγο η θέα θα είναι αυτή ενός βομβαρδισμένου τοπίου, με οικοδομήματα κατεδαφισμένα, με πλοία και θαλάσσιους οργανισμούς ξεβρασμένα στην ξηρά, με ανθρώπους να παλεύουν απεγνωσμένα για την επιβίωση. Και θα είναι στιγμές περισυλλογής για τους τυχόν επιζήσαντες, αλλά και τους άλλους παρατηρητές που μπορούν να σκέφτονται.

Άλλη μια φορά θα αποκαλυφθεί η καταπληκτική αδυναμία του συγχρόνου ανθρώπου, παρά τη φοβερή του τεχνολογία, ν’ αντιμετωπίσει τη δεινή αλκή ενός ακόμα φυσικού φαινομένου. Ενός θαλασσίου κύματος. Ενός τσουνάμι. Στην πραγματικότητα δεν είναι ένα απλό παλιρροϊκό κύμα. Πρόκειται για σειρά τερατωδών κυμάτων, έναν κυματοσυρμό που γεννιέται από μια υποθαλάσσια διαταραχή και κινείται προς κάθε κατεύθυνση και με φοβερή ταχύτητα. Η διαταραχή, που μετατοπίζει κάθετα τη νοητή υδάτινη στήλη της περιοχής, μπορεί να οφείλεται σε σεισμική δόνηση, σε γεωλίσθηση του πυθμένα, σε ηφαιστειακή έκρηξη, σε πυρηνική έκρηξη, αλλά και σε πρόσκρουση με ουράνια σώματα, όπως μετεωρίτες, αστεροειδείς καεικομήτες. Ακριβέστερα, όταν ένας τεκτονικός σεισμός συμβεί κάτω απ’ τον ωκεανό, ο φλοιός της γης παραμορφώνεται στην περιοχή του εκκέντρου του σεισμού. Ευρείες εκτάσεις του υποθαλάσσιου φλοιού ανυψώνονται ή κατακρημνίζονται. Τα νερά πάνω απ’ αυτές μετατοπίζονται κατακόρυφα και εκτρέπονται από τη θέση ισορροπίας τους, αλλά υπό την επίδραση της βαρύτητας τείνουν να την ξαναβρούν παράγοντας έτσι τα κύματα. Αυτός είναι ο μηχανισμός γέννησης ενός κύματος τσουνάμι λόγω σεισμικής δόνησης, και ο ίδιος ουσιαστικά παραμένει και για τους άλλους τρόπους δημιουργίας του.

Καθώς αρχίζει το ταξίδι του στον ωκεανό, το τσουνάμι έχει τεράστιο μήκος κύματος. Η απόσταση, δηλαδή, δύο διαδοχικών του κορυφών είναι εκατοντάδες χιλιόμετρα. Το πλάτος του είναι ασήμαντο. Το ύψος, δηλαδή, μιάς κορυφής του είναι μικρότερο από ένα μέτρο. Εξαιτίας αυτών των λόγων, τα πλοία που βρίσκονται μακριά απ’ τις ακτές, όχι μόνο δεν κινδυνεύουν, αλλα ούτε καν αντιλαμβάνονται την ύπαρξη των κυμάτων. Αλλά και από αέρος δέν είναι δυνατή η ανίχνευσή τους. Η ταχύτητα, όμως, των κυμάτων είναι φοβερή, αγγίζοντας τα 1000 χιλιόμετρα την ώρα. Το ίδιο και η ενέργεια που μεταφέρει. Συγκεκριμμένα, η μεν ταχύτητά του υπολογίζεται από τη σχέση u=(g*h)1/2, όπου g η ένταση της βαρύτητας και h το βάθος του νερού, η δε ενέργεια είναι ανάλογη του μεγέθους του σεισμού και υφίσταται μηδαμινές απώλειες κατά τη διάδοση. Καθώς όμως πλησιάζει σε ρηχότερα νερά, προς τις ακτές, η τριβή ανακόπτει βέβαια την ταχύτητά του, το πλάτος όμως θεριεύει φτάνοντας πολλές φορές τα 30 μέτρα και προσκρούει στις ακτές με απίστευτη σφοδρότητα, ενώ δημιουργείται και η αίσθηση φοβερού καταιονισμού. Εξ’ αυτού του γεγονότος, ότι δηλαδή στον ωκεανό δε διακρίνεται, στις ακτές όμως εμφανίζεται εν πλήρει μεγέθει και δυνάμει, πήρε το όνομα τσουνάμι. Η λέξη απαρτίζεται από τις Ιαπωνικές επί μέρους λέξεις τσου, που σημαίνει λιμάνι και νάμι που σημαίνει κύμα υποδηλώνοντας έτσι το λιμανίσιο κύμα. Το όνομα υιοθετήθηκε γενικώς από το 1963 από διεθνές επιστημονικό συνέδριο προς τιμήν των Ιαπώνων, που τόσο υποφέρουν απ’ το φαινόμενο αυτό.

Στην αρχή πίστευαν ότι τα κύματα αυτά είναι απλά παλιρροϊκά, τα οποία ως γνωστόν είναι αποτέλεσμα της ανομοιόμορφης βαρυτικής έλξης του ηλίου, της σελήνης και των άλλων πλανητών πάνω στην Γη. Τα τσουνάμι όμως δεν έχουν καμιά σχέση μ’ αυτά. Επίσης, δεν έχουν σχέση με τα κύματα που δημιουργούν οι άνεμοι στην επιφάνεια των θαλασσών. Αυτά έχουν άλλωστε ένα μήκος κύματος περίπου 150 μέτρα και περίοδο, χρόνο δηλαδή που απαιτείται για να διανυθεί ένα μήκος κύματος, περίπου 10 δευτερόλεπτα, σε αντίθεση με τα τσουνάμι που έχουν μήκος κύματος εκατοντάδες χιλιόμετρα και περίοδο της τάξεως της ώρας. Λέμε, επίσης, ότι τα τσουνάμι είναι κύματα ρηχών νερών. Έτσι λέγονται τα κύματα, στα οποία ο λόγος του βάθους του νερού προς το μήκος κύματος είναι πολύ μικρός. Αλλά, και ο όρος σεισμικά κύματα, που τους αποδιδόταν παλιότερα απ’ τους επιστήμονες δεν ανταποκρίνεται στην πραγματικότητα, αφού τα τσουνάμι μπορούν να προκληθούν και από μη σεισμικό επεισόδιο, όπως ήδη αναφέραμε.

Τα τσουνάμι μπορούν να ταξιδεύουν κόντρα στο ρεύμα ποταμών και χειμάρρων, και να εισβάλουν από τις εκβολές τους και στο εσωτερικό μιας χώρας, πλήττοντας έτσι, όχι μόνο την παράκτια περιοχή, αλλά και τα μεσόγεια. Μπορούν να συμβούν οποιαδήποτε εποχή του έτους και οποιαδήποτε ώρα, μέρα ή νύχτα, όπως άλλωστε και οι σεισμοί. Στην ακτή μπορεί να φτάσει εντός μερικών λεπτών, πριν καν προλάβουν να εκδοθούν προειδοποιητικά σήματα. Ο χρόνος που μεσολαβεί μεταξύ των αφίξεων διαδοχικών κορυφών ποικίλει από 5 μέχρι 90 λεπτά.

Συνήθως το πρώτο κύμα δεν είναι ούτε το πιο σημαντικό, ούτε το πιο καταστρεπτικό του κυματοσυρμού. Προφανώς οι περιοχές που είναι σε χαμηλό ύψος σε σχέση με τη θάλασσα, κάτω από 10 μέτρα, διατρέχουν το μεγαλύτερο κίνδυνο, και μέχρι βάθους 2 χιλιομέτρων από τις ακτές προς το εσωτερικό. Οι περισσότερες απώλειες ανθρώπων οφείλονται σε πνιγμό. Αλλά και οι κίνδυνοι που ακολουθούν από τις πλημμύρες, τη μόλυνση των ποσίμων υδάτων, τις πυρκαϊές που προκαλούνται από τη θραύση δεξαμενών και αγωγών μεταφοράς φυσικού αερίου, δεν είναι ευκαταφρόνητοι. Οι απώλειες σε ζωές και περιουσιακά στοιχεία επιτείνονται από τον πανικό που κυριαρχεί, αλλά και τη διάλυση ζωτικών κοινωνικών δομών και υπηρεσιών, όπως αστυνομία, πυροσβεστική, νοσοκομεία και άλλοι δημόσιοι φορείς.

Μερικές φορές το τσουνάμι αδειάζει εντελώς το νερό της θάλασσας και αποκαλύπτει τον πυθμένα της εκθέτοντας και τη θαλάσσια ζωή. Τότε μερικοί αγνοώντας τον κίνδυνο, σπεύδουν να επωφεληθούν και να συλλέξουν ψάρια και άλλους θαλάσιους οργανισμούς ή να περιεργαστούν το όντως παράξενο τοπίο που εμφανίστηκε ξαφνικά. Και τότε το κύμα επιστρέφει για να ξανασκεπάσει τον προ ολίγου αποκαλυφθέντα βυθό πολύ πιο γρήγορα απ’ ό,τι μπορούν να τρέξουν οι άνθρωποι και ο πνιγμός είναι βέβαιος.

Τα τσουνάμι έχουν φοβερή διαβρωτική και καταστρεπτική ικανότητα. Εν ριπή οφθαλμού μπορούν να απογυμνώσουν τις παραλίες απ’ την άμμο, που απαιτήθηκαν δεκαετίες ίσως και εκατονταετίες για να συσσωρευθεί εκεί, αλλά και την τυχόν παράκτια βλάστηση μπορεί να κατασκάψει, ξεριζώνοντας γιγαντιαία δένδρα σαν λουλουδάκια. Άξιο, επίσης να μνημονευθεί, είναι και το ότι, ενώ μια παράκτια κοινότητα μπορεί να μην γευθεί τη μανία του τσουνάμι, άλλη όμως που δε βρίσκεται και πολύ μακριά της μπορεί να βιώσει θανάσιμα τα καταστρεπτικά κύματα. Η πείρα έχει δείξει ότι προστατευτικές ασπίδες από κοραλλιογενείς υφάλους μπορούν να αποβούν σωτήριες για τις ακτές, μετριάζοντας την ένταση του φαινομένου.

Πολλοί αρχαίοι πολιτισμοί εικάζεται ότι εξαφανίστηκαν λόγω των κυμάτων αυτών. Ανάμεσά τους ίσως είναι και ο Μινωικός. Το πρώτο καταγεγραμμένο ιστορικά τσουνάμι συνέβη στην παράκτια Συρία κατά το 2000 π.Χ. Στην Ελλάδα το παλαιότερο είναι αυτό που κατέστρεψε τον Περσικό στόλο στην Ποτίδαια της Χαλκιδικής το 479 π.Χ.. Αλλά πολύ σημαντικό είναι αυτό που έπληξε την Αλεξάνδρεια τον Ιούλιο του 365 μ.Χ. και προκλήθηκε από σεισμό μεγέθους 8.2 της κλίμακας Ρίχτερ. Ο αριθμός των θυμάτων ανήλθε στους 50.000 νεκρούς. Το πλέον πρόσφατο είναι αυτό που ακολούθησε το σεισμό της Τουρκίας τον Αυγούστου του 1999, οπότε προέκυψε κύμα που έπληξε τις παράκτιες περιοχές της θάλασσας του Μαρμαρά. Άλλα πολύνεκρα ιστορικά καταγεγραμμένα τσουνάμι συνέβησαν:

Ιαπωνία το 1707 με 30.000 νεκρούς
Πορτογαλία το 1755 με 10.000 – 60.000 νεκρούς
Ινδονησία το 1883 με 36.000 νεκρούς
Ιταλία το 1908 με 120.000 νεκρούς
Ιαπωνία το 1923 με 145.000 νεκρούς
Πακιστάν το 1970 με 500.000 – 800.000 νεκρούς
Φιλιππίνες το 1976 με 8.000 νεκ

Related Articles

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Close